JEREBU AKIBAT KEBAKARAN TANAH GAMBUT (PEATLAND) : APA SEBENARNYA YANG KITA SEDUT?
Jerebu Bukan Sekadar Asap! Apa Sebenarnya Yang Kita Sedut?
Asap daripada kebakaran tanah gambut bukan sekadar mengganggu penglihatan. Ia juga boleh mengandungi zarah halus, gas beracun dan bahan kimia yang menjejaskan kesihatan hidung, paru-paru serta jantung.
Apabila musim jerebu melanda Malaysia, ramai antara kita mula mengalami masalah hidung tersumbat, kerap bersin, mata pedih, sakit tekak atau batuk.
Kita mungkin menganggap semua ini sekadar kesan biasa daripada udara yang berasap.
Tetapi tahukah anda, asap jerebu sebenarnya mengandungi campuran pelbagai bahan pencemar yang tidak dapat dilihat dengan mata kasar?
Lebih membimbangkan, apabila jerebu berpunca daripada kebakaran tanah gambut (peatland fire), asap yang terhasil boleh mengandungi sejumlah besar zarah halus dan bahan kimia akibat proses pembakaran yang tidak lengkap.
Mari kita fahami apa sebenarnya yang terdapat dalam asap jerebu, bagaimana ia boleh menjejaskan kesihatan dan cara terbaik untuk melindungi diri.
1. Mengapa Asap Kebakaran Tanah Gambut Berbahaya?
Tanah gambut terbentuk daripada pengumpulan bahan tumbuhan dan organik yang mereput selama ribuan tahun.
Apabila tanah gambut menjadi terlalu kering, ia mudah terbakar. Tidak seperti kebakaran hutan biasa, kebakaran tanah gambut boleh berlaku secara perlahan-lahan di bawah permukaan tanah.
Proses ini dikenali sebagai pembakaran membara (smouldering combustion).
Oleh sebab pembakaran berlaku dengan bekalan oksigen yang terhad, ia boleh menghasilkan pelbagai bahan pencemar udara akibat pembakaran yang tidak lengkap.
Antaranya termasuk:
Zarah halus PM2.5 dan PM10
Karbon monoksida (CO)
Formaldehid dan bahan kimia perengsa
Benzena
Sebatian organik meruap (VOC)
Hidrokarbon aromatik polisiklik (PAH)
Kebakaran tanah gambut juga sukar dipadamkan sepenuhnya dan boleh menghasilkan asap untuk tempoh yang panjang.
Walaupun lokasi kebakaran jauh dari kawasan kediaman, asapnya masih boleh dibawa angin merentasi kawasan yang luas.
Mengapa Kebakaran Tanah Gambut Sukar Dipadamkan? Bayangkan Seperti Span!
Pernah terfikir mengapa kebakaran tanah gambut boleh berlarutan selama berminggu-minggu walaupun api di permukaan sudah dipadamkan?
Bayangkan tanah gambut seperti span gergasi di bawah tanah.
🧽 Apabila span basah: Tanah gambut menyimpan banyak air dan sukar terbakar.
☀️ Apabila span mengering: Semasa cuaca panas atau kemarau, kandungan air berkurangan.
Tanah gambut yang kaya dengan bahan tumbuhan reput menjadi semakin mudah terbakar.
🔥 Apabila terbakar: Api bukan sahaja membakar tumbuhan di permukaan, tetapi boleh merebak perlahan-lahan ke dalam lapisan tanah gambut.
💧 Apabila hujan turun: Api di permukaan mungkin padam, tetapi air tidak semestinya sampai ke semua bahagian yang masih membara di bawah tanah.
♨️ Api tersembunyi: Bahagian dalam tanah boleh terus membara tanpa nyalaan api yang jelas selama berhari-hari, berminggu-minggu atau lebih lama.
Fenomena ini dipanggil pembakaran membara (smouldering combustion).
Bayangkan juga arang BBQ yang masih panas dan membara walaupun api sudah tidak kelihatan!
Sebab itulah kebakaran tanah gambut sangat sukar dipadamkan sepenuhnya. Asap boleh terus dihasilkan walaupun kita tidak lagi nampak api yang besar di permukaan.
Inilah antara sebab mengapa masalah jerebu akibat kebakaran tanah gambut boleh berlarutan begitu lama.
2. PM2.5 – Zarah Halus Yang Boleh Masuk Jauh Ke Dalam Paru-Paru
Antara bahan pencemar yang paling membimbangkan dalam asap jerebu ialah PM2.5.
PM2.5 merujuk kepada zarah pencemar udara dengan diameter 2.5 mikrometer atau lebih kecil.
Saiznya sangat halus, kira-kira 30 kali lebih kecil daripada diameter sehelai rambut manusia, bergantung pada ketebalan rambut tersebut.
Apabila kita bernafas, zarah ini boleh:
Masuk melalui hidung dan mulut.
Menembusi jauh ke dalam saluran pernafasan.
Sampai ke bahagian alveoli dalam paru-paru.
Mencetuskan keradangan dan tekanan oksidatif.
Menyumbang kepada masalah kesihatan pernafasan dan kardiovaskular.
Pendedahan kepada PM2.5 dikaitkan dengan peningkatan risiko serangan asma, penyakit pernafasan serta masalah jantung, terutama dalam kalangan individu yang berisiko tinggi.
Yang penting, PM2.5 bukan satu bahan kimia tertentu. Ia merupakan kategori zarah mengikut saiz, dan zarah tersebut boleh mengandungi pelbagai sebatian organik serta bahan pencemar lain.
3. Apakah Bahan Kimia Berbahaya Dalam Asap Jerebu?
Selain PM2.5, kajian mengenai asap kebakaran tanah gambut turut mengenal pasti beberapa bahan kimia yang boleh memudaratkan kesihatan.
A. Formaldehid – Boleh Merengsakan Hidung dan Tekak
Formaldehid ialah bahan kimia yang boleh terhasil daripada pembakaran bahan organik.
Pendedahan kepada formaldehid boleh menyebabkan:
Hidung terasa pedih atau tidak selesa.
Mata berair dan pedih.
Tekak gatal atau sakit.
Batuk serta kerengsaan saluran pernafasan.
Formaldehid juga diklasifikasikan sebagai bahan karsinogenik kepada manusia. Walau bagaimanapun, risiko kanser bergantung pada tahap dan tempoh pendedahan, bukan semata-mata kerana bahan ini terdapat dalam asap.
B. Akrolein – Bahan Kimia Yang Sangat Merengsakan Saluran Pernafasan
Akrolein (acrolein) ialah sejenis bahan kimia yang boleh terbentuk apabila bahan organik terbakar.
Ia merupakan bahan perengsa yang kuat kepada mata dan saluran pernafasan.
Pendedahan boleh menyebabkan rasa pedih pada hidung, tekak dan mata serta mencetuskan batuk.
Individu yang menghidap asma atau mempunyai saluran pernafasan sensitif mungkin lebih mudah mengalami gejala.
C. Benzena – Bahan Kimia Yang Dikaitkan Dengan Kanser
Benzena ialah antara bahan kimia yang boleh dilepaskan semasa pembakaran tidak lengkap.
Ia dikenali sebagai bahan karsinogenik kepada manusia dan pendedahan jangka panjang pada tahap yang mencukupi dikaitkan dengan penyakit darah tertentu, termasuk leukemia.
Namun, kehadiran benzena dalam asap jerebu tidak bermaksud seseorang akan mendapat kanser selepas terdedah kepada jerebu untuk beberapa hari.
Risiko sebenar dipengaruhi oleh kepekatan benzena yang disedut, tempoh dan kekerapan pendedahan.
D. PAH – Sebatian Yang Boleh Bersifat Karsinogenik
PAH ialah singkatan kepada Polycyclic Aromatic Hydrocarbons, iaitu sekumpulan bahan kimia yang terbentuk daripada proses pembakaran tidak lengkap.
Sesetengah PAH mempunyai sifat mutagenik atau karsinogenik.
Bahan-bahan ini boleh hadir bersama zarah halus yang terapung di udara.
E. Karbon Monoksida – Gas Yang Mengganggu Bekalan Oksigen
Karbon monoksida (CO) ialah gas tanpa warna dan bau yang boleh terhasil daripada pembakaran tidak lengkap.
Pada kepekatan tinggi, gas ini boleh mengganggu keupayaan darah membawa oksigen ke seluruh badan.
Gejala keracunan CO termasuk sakit kepala, pening, loya dan kekeliruan.
Risiko keracunan CO lebih tinggi apabila seseorang berada berhampiran sumber asap yang pekat atau dalam ruang tertutup dengan pengudaraan tidak mencukupi.
Bagi jerebu yang tersebar jauh dari kawasan kebakaran, PM2.5 biasanya menjadi pencemar yang lebih penting untuk pemantauan kesihatan awam.
4. Bagaimana Jerebu Menjejaskan Hidung, Sinus dan Tekak?
Dari sudut perubatan ENT (Telinga, Hidung dan Tekak), hidung merupakan antara bahagian pertama badan yang terdedah kepada udara tercemar.
Lapisan dalam hidung berfungsi menapis, melembapkan dan memanaskan udara sebelum udara masuk ke paru-paru.
Apabila kita menyedut udara yang mengandungi asap, habuk halus dan bahan kimia perengsa, lapisan hidung boleh mengalami kerengsaan dan keradangan.
Antara gejala yang biasa berlaku ialah:
Hidung tersumbat akibat pembengkakan lapisan dalam hidung.
Hidung berair dan kerap bersin akibat kerengsaan mukosa.
Hidung terasa gatal atau pedih.
Tekak kering, gatal dan batuk.
Alahan hidung menjadi lebih teruk dalam kalangan sesetengah pesakit.
Adakah Jerebu Boleh Menyebabkan Resdung?
Ini soalan yang sering ditanya oleh pesakit. Istilah resdung digunakan secara meluas di Malaysia, tetapi ia boleh merujuk kepada beberapa masalah yang berbeza, termasuk alahan hidung (allergic rhinitis) dan sinusitis.
Jerebu boleh menyebabkan kerengsaan atau keradangan pada lapisan hidung dan memburukkan gejala alahan hidung.
Namun, hidung tersumbat semasa jerebu tidak semestinya bermaksud seseorang mengalami jangkitan sinus.
Sinusitis boleh berlaku akibat pelbagai faktor, termasuk jangkitan virus, keradangan dan gangguan saliran sinus.
Jika gejala hidung berpanjangan atau disertai sakit muka yang ketara, demam atau lelehan hidung yang semakin teruk, pemeriksaan doktor mungkin diperlukan.
5. Siapakah Yang Lebih Berisiko Mengalami Masalah Kesihatan Akibat Jerebu?
Walaupun jerebu boleh menjejaskan sesiapa sahaja, sesetengah individu lebih mudah mengalami komplikasi.
Golongan yang perlu mengambil langkah berjaga-jaga termasuk:
Kanak-kanak, kerana paru-paru mereka masih berkembang.
Warga emas.
Wanita hamil.
Pesakit asma atau penyakit paru-paru kronik.
Pesakit yang mempunyai masalah jantung.
Individu yang kerap bekerja atau bersenam di luar rumah.
Pesakit yang mempunyai alahan hidung juga mungkin mengalami gejala hidung yang lebih ketara apabila udara tercemar.
6. Bagaimana Cara Melindungi Diri Semasa Jerebu?
Berikut beberapa langkah yang boleh membantu mengurangkan pendedahan kepada asap jerebu.
1. Semak Bacaan Indeks Pencemar Udara (IPU)
Pantau bacaan IPU yang diterbitkan oleh Jabatan Alam Sekitar Malaysia.
Secara umum, bacaan IPU dikategorikan seperti berikut:
Apabila bacaan IPU meningkat, kurangkan aktiviti luar mengikut tahap pencemaran, keadaan kesihatan dan nasihat pihak berkuasa.
Perlu diingat, bacaan IPU tidak menunjukkan kepekatan setiap bahan kimia seperti benzena atau formaldehid secara berasingan.
2. Pakai Pelitup Muka N95 Jika Perlu Keluar
Pelitup muka N95 yang dipakai dengan betul boleh membantu menapis zarah halus seperti PM2.5.
Namun, pelitup muka N95 tidak direka untuk menapis gas beracun seperti karbon monoksida.
Pastikan pelitup muka sesuai dengan bentuk muka dan menutup hidung serta mulut dengan rapat.
Individu yang mempunyai masalah jantung atau paru-paru tertentu perlu mendapatkan nasihat perubatan jika mengalami kesukaran bernafas ketika memakai N95.
3. Kurangkan Aktiviti Luar
Elakkan senaman berat di luar rumah apabila tahap pencemaran udara tinggi.
Semasa bersenam, kita bernafas dengan lebih cepat dan menyedut lebih banyak udara, sekali gus meningkatkan jumlah bahan pencemar yang masuk ke dalam saluran pernafasan.
4. Kurangkan Asap Masuk Ke Dalam Rumah
Apabila jerebu teruk, tutup pintu dan tingkap jika keadaan suhu serta pengudaraan membenarkannya.
Gunakan penghawa dingin dengan mod kitar semula udara jika sesuai.
Penapis udara jenis HEPA juga boleh membantu mengurangkan kepekatan zarah halus di dalam rumah.
5. Bilas Hidung Dengan Larutan Saline
Bagi individu yang mengalami hidung kering, gatal atau berhingus, bilasan hidung menggunakan larutan saline boleh membantu mengurangkan ketidakselesaan.
Walau bagaimanapun, bilasan hidung tidak boleh menghalang PM2.5 daripada memasuki paru-paru.
Jika menggunakan alat bilasan hidung, pastikan air yang digunakan ialah air steril, air suling atau air yang telah dididihkan dan disejukkan.
6. Minum Air Secukupnya
Pengambilan air yang mencukupi membantu mengekalkan hidrasi dan boleh melegakan rasa kering pada tekak.
Namun, minum air tidak dapat membuang bahan pencemar yang telah masuk ke dalam paru-paru.
7. Bila Perlu Mendapatkan Pemeriksaan Doktor?
Kebanyakan gejala ringan seperti bersin, hidung berair dan kerengsaan tekak boleh berkurangan apabila pendedahan kepada udara tercemar dikurangkan.
Namun, dapatkan pemeriksaan doktor jika mengalami:
Hidung tersumbat atau berair yang berpanjangan.
Gejala alahan hidung yang semakin teruk.
Batuk berterusan.
Sakit atau tekanan pada kawasan muka dan sinus.
Gejala yang tidak pulih walaupun telah mengurangkan pendedahan kepada jerebu.
Jika mengalami sesak nafas yang teruk, sakit dada, kekeliruan atau gejala pernafasan yang serius, dapatkan rawatan kecemasan dengan segera.
8. Soalan Lazim Mengenai Jerebu dan Kesihatan:
Adakah PM2.5 boleh masuk ke dalam darah?
PM2.5 boleh sampai jauh ke dalam paru-paru. Sebahagian komponen pencemar dan zarah yang sangat kecil mungkin dapat memasuki peredaran darah. Pencemaran zarah halus juga boleh menjejaskan sistem kardiovaskular melalui tindak balas keradangan badan.
Adakah asap jerebu boleh menyebabkan kanser?
Asap kebakaran boleh mengandungi bahan kimia karsinogenik seperti benzena, formaldehid dan sesetengah PAH. Namun, risiko kanser bergantung pada jenis bahan, kepekatan, tempoh dan kekerapan pendedahan. Pendedahan singkat kepada jerebu tidak bermaksud seseorang akan mendapat kanser.
Adakah pelitup muka biasa mencukupi untuk melindungi diri daripada PM2.5?
Pelitup muka pembedahan tidak memberi perlindungan yang sama seperti respirator N95 yang dipakai dengan rapat. N95 lebih sesuai untuk membantu mengurangkan pendedahan kepada zarah halus, tetapi tidak melindungi daripada semua gas beracun.
Adakah jerebu menyebabkan hidung tersumbat walaupun saya tiada alahan?
Ya. Bahan pencemar dan gas perengsa dalam udara boleh menyebabkan kerengsaan pada lapisan hidung, walaupun seseorang tidak mempunyai allergic rhinitis.
Adakah air purifier membantu semasa jerebu?
Penapis udara yang menggunakan sistem HEPA boleh membantu mengurangkan kepekatan zarah halus di dalam rumah. Keberkesanannya bergantung pada saiz bilik, kapasiti penapis, keadaan rumah dan cara penggunaan.
Kesimpulan: Jerebu Bukan Sekadar Masalah Penglihatan
Apabila kita melihat langit menjadi kelabu akibat jerebu, perkara yang paling membimbangkan bukan sekadar jarak penglihatan yang semakin berkurangan.
Apa yang tidak dapat kita lihat dalam udara mungkin lebih penting untuk kesihatan.
Zarah halus PM2.5, bahan kimia perengsa dan gas daripada pembakaran tanah gambut boleh menjejaskan saluran pernafasan serta memburukkan penyakit sedia ada.
Dari perspektif ENT, kerengsaan hidung, hidung tersumbat, bersin dan ketidakselesaan tekak merupakan antara gejala yang boleh berlaku akibat pendedahan kepada jerebu.
Langkah terbaik ialah mengurangkan pendedahan kepada udara tercemar, memantau bacaan IPU dan mendapatkan pemeriksaan apabila gejala berlarutan.
Jaga kesihatan hidung anda. Udara yang kita sedut setiap hari memainkan peranan penting terhadap kesihatan keseluruhan badan.
Ditulis oleh: Dr Cheong Jack Pein
Pakar Perunding Telinga, Hidung & Tekak (ENT)
KPJ Pasir Gudang Specialist Hospital, Johor
Penafian: Artikel ini bertujuan memberikan maklumat pendidikan kesihatan dan tidak menggantikan pemeriksaan atau nasihat perubatan individu.
